17 Jitro / 18 Miszpatim

Miszpatim, chukim i edim.

Wychowani w chrześcijańskich zborach, przesiąknięci jesteśmy różnorodnymi naukami. Jedną z takich nauk jest podział Bożych przykazań na moralne i ceremonialne. Podział ten pokutuje do dziś w naszym rozumieniu Tory. Ale nie o tym dziś. Mędrcy Izraela także próbowali dzielić przykazania na różne grupy. Najbardziej znanym podziałem jest ten na przykazania pozytywne i negatywne / nakazy i zakazy. Trochę mniej znaną klasyfikacją jest podział na miszpatim, chukim i edim.

Pierwsza grupa przykazań miszpatim to zrozumiałe dla każdego normy społeczne takie jak zakaz zabijania, kradzieży, oszukiwania w interesach itp.

Kolejna grupa to chukim, przykazania, których nie pojmiemy rozumowo. Są one bezwzględnymi nakazami Boga. Nie możemy ich poznać samodzielnie, poznajemy je przez objawienie zawarte w Torze. Takimi przykazaniami są np. przepisy dotyczące czystości rytualnej, przepisy świątynne, czerwona jałówka itp.

Ostatnia grupa to przykazania związane ze złożeniem świadectwa o Bożym działaniu. Takim przykazaniem jest np. nakaz święcenia Paschy. Żydzi składają nim świadectwo, że JHWH wyprowadził ich z Egiptu.

W paraszy Jitro czytamy o przykazaniu Szabatu. Jest to bardzo ciekawe przykazanie z tego względu, że zawiera ono w sobie cechy każdej z tych grup. Z jednej strony obowiązek odpoczynku własnego i nakaz udzielenia go swym pracownikom, zwierzętom itd. jest zrozumiały ze względów społecznych. Dziś ten aspekt przykazania stosuje większość narodów ziemi. Jednakże widzimy w tym przykazaniu także elementy chukim. To Bóg ustalił kiedy jest Szabat. Człowiek może pytać dlaczego akurat w piątek od zachodu słońca? Może się buntować mówiąc: ja chcę mieć Szabat w inny dzień, niemniej jest to bezwzględny nakaz Boga. Nie można tego terminu samemu przenosić. Ponadto Szabat jest także świadectwem (edut) składanym co tydzień, że wierzymy iż to JHWH jest stworzycielem świata. Każdy kto zachowuje Szabat prędzej czy później będzie musiał złożyć przed ludźmi świadectwo dlaczego to robi.

Tu mała ciekawostka. Generalnie dzisiejszy judaizm rabiniczny jest zgodny, że obowiązek zachowywania szabatu spoczywa tylko na Żydach. W midraszu Lekach Tow1 czytamy jednak: Każdy, kto powstrzymuje się od wykonywania pracy w siódmym dniu, daje świadectwo Bogu, potwierdzając swą wiarę w to, że On stworzył w sześć dni świat i odpoczął dnia siódmego.

Cóż, uważam, że każdy kto chce złożyć wyznanie swej wiary w Boże dzieło stworzenia powinien sięgnąć po ten wspaniały „instrument” świadectwa jakim jest Szabat.

Czytając dwie zawarte w Torze relacje o nadaniu przykazań na Synaju zauważymy, że w jednej z nich zapisane jest pamiętaj o dniu Szabatu (Wj 20:8), a w drugiej będziesz przestrzegał dnia Szabatu (Pwt 5:4). W Mechilcie2 rabini przekonują, że oba słowa „pamiętaj i przestrzegaj” zostały w cudowny sposób wypowiedziane równocześnie3. Rambam tłumaczy, że mimo, iż tak było, to oba zwroty mówią o innym aspekcie uświęcania Szabatu. „Pamiętaj” to przykazanie pozytywne nakazujące wykonanie czynności, które mają na celu uświęcenie tego czasu, np. przez przygotowanie wybornego jedzenia, odświętnego stroju, posprzątania mieszkania itp. Przykazanie „przestrzegaj” jest natomiast zakazem łamania szabatu, przykazaniem przypominającym nam by nie zajmować się w tym czasie zakazanymi czynnościami.

Magid z Dubna nauczał że „przestrzegać” Szabatu jest bardzo łatwo ubogiemu, który i tak nie zarobi dużo bez względu na to, czy będzie w Szabat pracować czy nie. Trudne dla niego za to będzie „pamiętanie”, ponieważ nie stać go na drogie potrawy i całą oprawę Szabatu. Bogaty człowiek natomiast nie musi się martwić o takie rzeczy, gdyż ma dość pieniędzy, by Szabat uczynić przyjemnym. Jego problemem będzie natomiast zrezygnowanie z czerpania zysków w Szabat oraz oderwanie swych myśli od interesów.

Sądzę, powinno nam to wszystkim przypominać, że różni ludzie mają problemy z innymi złymi skłonnościami, grzechami, pokusami. Co łatwe jest dla jednego może być poważnym wyzwaniem dla drugiego. Cóż to za problem dla bezrobotnego, by nie pracować w Szabat? Jaka to zasługa człowieka, który z natury jest spokojny, że potrafi zapanować nad gniewem? To co liczy się przed Bogiem to fakt zwycięstw nad tym, co jest dla nas trudne. Fakt łamania swej woli i przyjmowania na siebie jarzma woli Najwyższego. Pamiętając o tym nie będziemy pochopni w osądzaniu innych.

Wróćmy jeszcze do podziału przykazań. Pierwsza ich grupa, miszpatim to jednocześnie tytuł całej paraszy Tory. Te fragmenty Bożego Słowa pokazują troskę Wiekuistego o funkcjonowanie ludzkich społeczeństw.

Przyjrzyjmy się fragmentowi z księgi proroka Izajasza (42 rozdział). Dla nas wierzących w mesjaństwo Jeszuy z Nazaretu podmiot owych wersetów jest oczywisty. Mowa o Mesjaszu. Zastanowić się jednak należy, co Mesjasz miał nam, narodom przynieść. Nasze tradycyjne chrześcijańskie przekłady trochę nie pomagają nam w tych rozważaniach. Poniżej zamieszczony jest fragment Iz 42:1-4 z uwzględnieniem hebrajskich słów:

1. Oto mój Sługa, którego podtrzymuję. Wybrany mój, w którym mam upodobanie. Sprawiłem, że Duch mój na Nim spoczął; On przyniesie narodom Prawo [hebr. miszpat]. 2. Nie będzie wołał ni podnosił głosu, nie da słyszeć krzyku swego na dworze. 3. Nie złamie trzciny nadłamanej, nie zagasi knotka o nikłym płomyku. On niezachwianie przyniesie Prawo [hebr. miszpat] 4. Nie zniechęci się ani nie załamie, aż utrwali Prawo [hebr. miszpat] na ziemi, a Jego pouczenia [hebr.Torah] wyczekują wyspy.

Tłumaczenie wyrazu miszpat jako Prawo (z dużej litery!) sugeruje że chodzi tu o Torę, prawdopodobnie jednak wyraz ten oznacza tu jej pewien aspekt, prawa społeczne, sprawiedliwość. Wyraz Tora pojawia się dopiero w 4 wersecie.

Mesjasz ma przynieść narodom, które pogrążone są w mroku, poznanie sprawiedliwości (Miszpat), Bożych norm regulujących życie społeczne i stosunki międzyludzkie. Dopiero gdy to zagości w sercach ludzi może być mowa o głębszym, dalszym poznaniu Boga i Jego Tory. Pamiętać według mnie należy, że wypełnianie przykazań miszpatim bez zachowywania przykazań chukim ma sens. Możemy powiedzieć, że wiele nam wtedy brakuje, że wiele tracimy, nawet że lekceważymy Bożą wolę, ale zachowywanie tych przykazań ciągle ma sens. Odwrotnie wygląda sprawa z chukim, których przestrzeganie z jednoczesnym łamaniem praw społecznych pozbawione jest sensu i wzbudza Boży gniew. Jak powiedziane jest u Izajasza na innym miejscu:.

13. Przestańcie składania czczych ofiar! Obrzydłe Mi jest wznoszenie dymu; święta nowiu, szabaty, zwoływanie świętych zebrań… Nie mogę ścierpieć świąt i uroczystości. 14. Nienawidzę całą duszą waszych świąt nowiu i obchodów; stały Mi się ciężarem; sprzykrzyło Mi się je znosić! 15. Gdy wyciągniecie ręce, odwrócę od was me oczy. Choćbyście nawet mnożyli modlitwy, Ja nie wysłucham. Ręce wasze pełne są krwi. 16. Obmyjcie się, czyści bądźcie! Usuńcie zło uczynków waszych sprzed moich oczu! Przestańcie czynić zło! 17. Zaprawiajcie się w dobrem! Troszczcie się o sprawiedliwość, wspomagajcie uciśnionego, oddajcie słuszność sierocie, w obronie wdowy stawajcie! (Iz 1:13-17)

 

Paweł Janiak

Przypisy:

1 – Midrasz Lekach Tow – midraszowy komentarz do Tory i Pięciu Zwojów (ksiąg Rut, Koheleta, Estery, Trenów i Pieśni Nad Pieśniami), zredagowany przez rabina Towje Ben Eliezera Hagadol (1036-1108 Bułgaria, Grecja)

2 – Mechilta – halachiczny midrasz do księgi Wyjścia z okresu działalności Tanaitów (czyli okresu spisywania Miszny)

3 – Echo tego nauczania znajdujemy w dobrze znanej Szabatowej Pieśni Lecha Dodi: Szamor wezachor bedibur echad, hiszmianu El Hamejuchad – „Przestrzegaj” i „pamiętaj” – w jednym wypowiedzeniu oznajmił nam Jedyny Bóg.

Cytaty biblijne za Biblią Tysiąclecia.